Yr 1960au

 

cropped-hanes-p1.jpg

Mae gan hanes yr 1960au hanes enfawr. O foddi Tryweryn i laniad ar y lleuad…

1960 –  Mae llawer o bethau wedi digwydd yn y flwyddyn hon. Dyma rhai:

  • Mae pawb yn dwli ar bitsa ac yn y flwyddyn hon fe ddaeth Domino’s Pizza yn fyd-enwog! Cafodd ei greu gan Tom Monaghan a’i frawd, James.
  • Muhammed Ali yn ennill gwobr light heavy weight yn erbyn Classius Clay.
  • Fe wnaeth Ffrainc profi’r bom atomig gan ddod yn yr pedwerydd gwlad i gael pwer niwclear.
  • Fe agorodd amgeuddfa yn Amsterdam am gof Anne Frank yn yr annex cyfrinachol.
  • Ar Dachwedd yr 8fed fe wnaeth John F Kennedy ddod yn 35ain arlywydd America.

1961- Dyma rhai o brif-ddigwyddiadau’r flwyddyn hon:

  • Yn ystod y cyfnod yma, roedd America a’r Undeb Sofietaidd mewn rhyfel oer ac roeddent eisiau dangos pwy a oedd gyda fwyaf o bwer. Roedd Rwsia am ennill felly roeddent wedi anfon yr Vostok 1 i’r gofod gyda gofodwr o’r enw Yuri Gagarin. Fe oedd y cyntaf i fyny yn y gofod erioed ac maent yn gyfrifol am greu hanes!
  • Yn y flwyddyn hon fe wnaeth yr Undeb Sofietaeth anfon y Vostok 1 i’r gofod dyma pan cyhoeddodd America, John F Kennedy, ei bod nhw am anfon rhywun i fyny i’r lleuad am y cyntaf.Bydd hwn yn golygu byddent o flaen yr Undeb Sofietaidd yn yr Rhyfel oer.

1963 – Roedd nifer iawn o bethau wedi digwydd yn yr flwyddyn hon!!

  • Fe gafodd John.F. Kennedy ei lofruddio yn Dallas tra’n gyrru trwy Elm Street. Mae yw ddweud mai Lee Harvey Oswald oedd yn gyfrifol am ei farwolaeth. Fe gafodd hwn effaith fawr ar America a felly nid oedd pobl yn hapus. Dydd yn ddiweddarall fe gafodd Lee Harvey Oswald ei ladd gan Jack Ruby tra ar y ffordd i lys.

Ar yr 8fed o Awst roedd y Great train Robery yn cymryd lle. Roedd tren Royal Mail yn cario llawer o arian i ddinas pan gafodd ei ddwyn.

1965 – Mae llawer iawn o bethau diddorol yn y flwyddyn hon!

  • Roedd boddi Tryweryn yn yr flwyddyn hon. Roedd cyngor dinas Lerpwl eisiau boddi Capel Celyn er mwyn cael dwr i’w dinas nhw. Fe oedd llawer o brotestiadau yn erbyn hwn ond fe wnaethon nhw ddal ei boddi gan ladd y pentref hynny.
  • Y flwyddyn yma, roedd Winston Churchill wedi marw o hen oed. Byddai ei ddewrder wedi’i gofio gan ei fod wedi meiddi Adolf Hitler yn ystod yr ail rhyfel byd. Ond fe gafodd hwn effaith fawr ar fobl y Deyrnas Unedig.

1968- Dyma prif ddigwyddiadau fwyaf diddorol y flwyddyn hon. Bu farw sawl person yn y flwyddyn hon dyma rhai:

  • Enid Blyton- Roedd y fenyw yma yn awdures enwog iawn; fe ysgrifennodd hi llawer o storiau plant fel “the famous five” a “the big book of Nodi”
  • Martin Luther King Jr- Fe gafodd Martin Luther King effaith fawr iawn ar ei bobl. Gafodd ei ladd yn Washington D.C. Roedd ef eisiau cael yr un hawliau a bobl gwyn ac yn amlwg nid oedd pawb yn cytuno gyda’i farn.

1969- Digwyddiadau fwyaf diddorol y flwyddyn yma:

  • Yn 1963, fe gyhoeddodd John F.Kennedy a byddai UDA yn anfon llong ofod i’r lleuad yn y blynyddoedd nesaf a felly yn 1969 oedd y blwyddyn hynny. Neil Armstrong oedd wedi mynd i fyny gyd adau person arall. America oedd y pobl/gwlad cyntaf i fynd ar y lleuad. Ei ddywediad enwog yw it’s one small step for man and one giant leap for mankind. A felly, fe wnaeth America ennill y ras gofod yn erbyn yr Undeb Sofietaidd.

Y Titanic- Y gwybodaeth Newydd

Yn ddiweddar fe ddarganfwyd haneswyr a newyddiadiwyr fod fwy i’r Titanic na jyst bwrw mewn i fynydd o ia. Dros y blynyddoedd dwethaf roedd pobl yn credu bod Titanic wedi bwrw darn ia ond dim hwn yw’r stori i gyd….

Mae’r Titanic yn enwog am fwrw’r darn o ia yng nghanol y môr Iwerydd. Ond mae gennym wybodaeth newydd. Fe gafodd y Titanic ei adeiladu ym Mhelfast yn 1909 ac fe orffennwyd yn 1912. Roedd y llong enfawr yma yn barod i adael Belfast.

Ychydig o wythnosau cyn i’r Titanic adael Belfast, fe ddarganfwyd fod tan i lawr yn y ystafelloedd ‘boiler’. Roeddent wedi anwybyddi’r ffaith bod yna dan. Roeddent yn gadael Southampton a roedd y tan ddim yn broblem ond roedd wedi gwneud ychydig o niwed i’r ‘boilers. 4 dydd yn diweddaraf roeddent dal i hwlio ar y ffordd i Efrog Newydd. Unwaith fe gyrrhaeddwyd y darn ia yn amlwg fe wnaethon ei fwrw. Roedd y tan wedi cael effaith ar ‘hull’ y llong a fe wnaeth wneud o’n wan a felly wnaeth o greu dwll ynddo wrth iddo daro’r darn ia.

Mae hwn yn golygu bod fwy i’r stori yma na jyst bwrw darn o ia. Ond pam ydy o wedi cymryd mor hir i ddarganfod? Bydd dim ateb penodol i’r cwestiwn yma ond bydd dal dirgelion yn gorwedd gyda’r Titanic a bydd dim pob cwestiwn yn cael ei ateb. Ond mae’r gwir yn gorwedd ar waelod y môr Iwerydd gyda’r Titanic a’i dioddefwyr.

Y Merched Beca yn Llanelli (1843) (Rhan 2)

Gat 5 – Fferm Gelliwernen

Yr un peth ag arfer, roedden’t am ymosod yn y nos. Roedd y tollborth yma ar y ffordd o Lanelli i Lanon. Felly fe gyrraeddon nhw’r tollborth gan dechrau seithi nifer o bwledu i’r awyr gan hefyd seithi rhai i’r ffenestri. Roedd un wedi mynd mewn i’r cloc yn yr adeulad a felly fe ddaeth merch y perchenog, Hannah Jones, gan ddechrau rhoi llond ceg iddynt a dweud bod ei dad yn gwely yn sal a felly bydden’t yn galw’r heddlu os fydden’t ddim yn gadael. A felly gadawon nhw’n sydyn gan adael y bwled yn y cloc sydd ddal yw weld yn cefn y cloc heddiw.

Gat 6 – Gat Ty’r ffran

Roedd y Merched Beca wedi taro yn y nos fel arfer yn tyny’r gat i gyd bant a’i chuddio yn y lawr glofa lleol. Y dydd nesaf fe wnaethon nhw ei ddarganfod a’i rhoi o lan unwaith eto. Heddiw maen’t wedi rhoi plac i fyny o ble oedd y tollborth ac mae yw weld ar y ffordd o barc Howard i Felinfoel heddiw ar ty gwag.

lch0171_tyr_fran_bp_ar

Y Merched Beca yn Llanelli (1843) (Rhan 1)

Gat 1- Gat y Sandy

Roedd y Merched Beca ddal i fod yn anhapus am yr holl bethau oedd yn digwydd yn ystod 1843. Felly penderfynnwyd i ymosod ar y tollborth yn Llanelli sef gat y Sandy ar ol ymosod ar gat y Mermaid yn San Cler.Felly draw a nhw draw i Lanelli gan fod yn barod i ymosod ar y tollborth nesaf. Roedd popeth yn barod ac yr unig peth roedd rhaid iddynt wneud nawr oedd aros nes i’r nos i gyrraedd.

Enw perchenog y gat oedd John Hugh a oedd yn byw ar y tollborth gyda’i gwraig Catherine Hugh a’i plant. Pan cyrraeddwyd y Merched Beca, fe glywodd y teulu y ffenestri a’r drwsau yn cael ei cicio i fewn.Felly fe aeth John i lawr llawr i ddweud wrth y Merched Beca i adael nawr a i pheidio creu dolir o’r plant neu Catherine. A felly fe gadawodd y Merched Beca yn dawel yn meddwl ble bydd yr ymosodiad nesaf.

lch0044_sandy_toll_gate_br

Gat 2- Gat y Ffwrnes

Ar ol yr ymosodiad yn y Sandy fe penderfynnwyd y Merched Beca i gwrdd yn y Stag(sydd yn tafarn heddiw) i penderfynnu ble i ymosod nesaf ac yn amlwg fe dewison nhw gat y Ffwrnes. Fe aethon nhw yn sydyn draw i’r Ffwrnes. Does dim llawer i dweud am yr ymosodiad yma ond mae rhai yn dweud fe cafwyd yr perchenog yw seithi yn y gwddf.

Heddiw mae plac i’w weld ar ddiwedd stryd hen heol ble ydy’r siop a swyddfa bost.

bp_furnace_tollgate lch0114_furnace_toll_gate_r lch0044_sandy_tollgate_illustration_ar

Gat 3 –  Gat Pontarddulais

Yn yr ymosodiad yma roedd dyn wedi clywed sgwrsio gan y Merched Beca a felly fe ddwedodd ef wrth yr heddlu a oedd yn barod i arestio unrhyw un a oedd yn rhan o’r merched Beca. Roedd tri dyn wedi cael ei arestio yn cynnwys Beca’r nos sef Jac Ty Isha. Fe cafon ei anfon i jail yn Awstralia.

image001

 

Gat 4 – Gat yr Hendy

Ar Fedi’r 23ain fe ymosdwyd gat yr Hendy gan ladd y perchenog – Sarah Willliams. Dyma’r unig ymosodiad i unrhyw un cael ei lladd. Mae pobl yn dweud mae Jac y Crudd o Langennech oedd y Beca a oedd wedi lladd y perchennog. Roedd yr heddlu yno unwaith eto gan fod yn barod iddynt. Felly roedden’t yn disgwyl iddynt ddod drwy heol Fforest ond fe aethon nhw rhyw ffordd arall ac yna ymosod.

Heddiw mae yna blac yn yr Hendy ble oedd y tollborth:

thewordingonthestone

Arwyr y Titanic

Mae arwyr y Titanic yn pwysig iawn i’w cofio oherwydd roedden’t wedi ceisio achub neu edrych ar ol y bobl a oedd ar y Titanic heb feddwl am eu hunain.

Yr awyr a gofiwn am eu dewrder yw:

  • Capten Smith

 

58740063_smith

  • Jack Phillips

 

 

120px-jack_george_phillips

  • Unsinkable Molly Brown

 

 

the-unsinkable-molly-brown-biography-picture

  • Wally Hartley

 

 

wallace

  • Harold Bride

mystery_alternate_bride04

 

  • Thomas Andrews

 

 

mte4mdazndewmzu5ntg0mjcw

  • Nyrs Violet Jessop

 

 

violet_jessop_titanic

  • Fred Fleet

fleet

 

 

  • Thomas Byles

thomas-byles

 

  • Countess of Rothes

27684cc400000578-0-image-a-108_1428666095049

 

  • Benjamin Guggenheim

mus38zax_medium

Maent yn enghreifftiau dda o arwyr! Doeddent ddim i gyd wedi marw ond hyd yn oed roedd rhai ohonnynt wedi goroesi roeddent ddal i fod yn arwyr mawr i bobl hyd nes heddiw sydd yn anghygoel! Byddwch ddim yn cael pobl mor ddewr a nhw dyddiau yma ble oeddent yn methu achub bywydau pobl eraill neu methu helpu rhai. Roedd rhai fel Jack Phillips neu Benjamin Guggenheim wedi marw er mwyn achub eraill a rhan fwyaf doeddent ddim hyd yn oed yn gwybod, sydd yn anghygoel!!

 

Titanic a’i chwiorydd

Roedd gan y Titanic ddwy chwaer arall sef y Britannic a’r Olympic. Dyma lun o’r chwiorydd gyda’i gilydd:

Nid yw’r llun yn gwbl gywir ond dyma beth fydden’t wedi edrych fel gyda’i gilydd.

 

ben0uvvciaany6s

 

Olympic

Y llong cyntaf i fynd mewn i gwasanaeth oedd yr Olympic. Y flwyddyn oedd 1911 pan aeth hi mewn i wasanaeth. Roedd Harland and Wolff  yn gyfrifol am adeuladu nhw i gyd, felly yn y llun canlynol gallwch weld Olympic a Titanic gyda’i gilydd am y tro cyntaf ar ol i’r ddwy llong cael ei cwblhau:

olympic_titanic_belfast_small

Olympic oedd y chwaer henaf ac yn mesur yr un faint a’r Titanic ond roedd Titanic yn fwy trwm na Olympic. Roedd Olympic yn pwyso 45,324 tunnell ac yn 882m. o hyd ac yn 175m.  o led o’r gwaelod i uwchben y simnioedd. Felly, ar ol 24 blynedd o lwyddiant o hwylio, yn 1935 (ar ol i’r Titanic i suddo) fe wnaeth hi fwrw mewn i long arall a felly creu twll enfawr o flaen y llong a felly yn lwcus iawn fe wnaeth hi ddim suddo. Ond fe aethon nhw a hi nol i Felfast i fwrw hi lawr oherwydd doedd dim llawer o bwynt i cadw i fel llong.

 

olympic_sea_trialstitanic-sinking-shipolympic_damage_02

 

Britannic

Titanic oedd yr ail long i fynd mewn i gwasananeth ac felly fe wnaeth hi suddo yn 1912 (fwy o wybodaeth ar y digwyddiad y Titanic os fyddwch yn chwilio amdano fe ar search – digwyddiad y Titanic) felly y Britannic oedd y llong olaf i fynd mewn gwasanaeth. Cafodd y Britannic ei ddefnyddio fel llong ysbyty yn ystod yr rhyfel byd cyntaf. Roedd hi yn casglu milwyr a oedd wedi anafu neu oedd yn dost ac yn mynd a nhw i ysbytai yn Lloegr a’r gwledydd eraill a oedd gyda’r allies yn ystod y rhyfel byd cyntaf.

Cyn cael ei galw’n Britannic roedd Harland and Wolff wedi rhoi’r enw Gigantic iddi ond roedden’t wedi ei newid i Britannic oherwydd roedden’t wedi dweud mae’r Titanic oedd y llong fwyaf yn byd felly doedden’t ddim eisiau i bobl i feddwl mae hi oedd y fwyaf.

Felly, ar noson y 21ain o Dachwedd 1916 roedd y Britannic ar y ffordd i Groeg gyda llawer o filwyr ar y llong yn cynnwys y staff pan roedd llongdanfor Almaenig wedi gweld hi yn hwylio i Groeg a felly fe wnaethon ei seithi hi a bom a felly fe wnaeth o fwrw’r Britannic yn sydyn am 2 o’r gloch yn y bore a fe ddechreuodd y llong fynd lawr ar ei ochr a roedd llawer o pobl lwyddo i fynd ar llong achub ond roedd gorchymun i ddechrau’r peirianu eto i osgoi suddo a felly fe wnaeth un o’r llong achub fwrw mewn i llafn gwthio a lladd llawer o bobl. Fe wnaeth un nyrs lwcus o’r enw Nyrs Violet Jessop goroesi’r digwyddiad dychrynllyd yma hefyd yn lwcus iddi hi fe wnaeth hi hefyd goroesi’r digwyddiad y Titanic a Olympic sydd yn anhygoel. Felly mae’r Britannic yn gorwedd ar for Kea, ar bwys Athens, ar ei ochr gyda thwll enfawr ar ei blaen ble oedd y bom wedi taro, fel allwch weld yn y llun canlynol:

britannic_sinkinghmhs_britannic2015-11-10_new_14445572_i4

violet_jessop_titanic
Nyrs Violet Jessop

 

Felly fel darllenoch mae pob un o’r llongau yma wedi cael digwyddiadau dychrynllyd ond dylai fwy o pobl ddarllen am chwiorydd y Titanic oherwydd maen’t i gyd yn werth ei cofio.

 

Y Merched Beca

220px-rebecca_riots_-_punch184322e395a44a0676dd8c3434a2c62db6efa1ac963d

Yr ymosoodiad cyntaf yng Nghymru- Efailwen

Roedd pobl Cymru yn anhapus iawn gan y ffordd roeddent yn cael ei trin yn ystod y blwyddyn 1843. Roedd ganddynt pob hawl i fod yn anhapus am yr hyn oedd yn digwydd iddynt. Roedd i’r rhai tlawd fynd i’r tlotai erchyll yma ble roedd ei teuloedd yn cael ei gwahanu i fyny. Bydden’t yn gorfod gwisgo dillad brwnt ac am ginio bydden’t yn cael darn o fara du. Byddent hefyd yn cael cosb am wneud camgymeriad bach. Roedd cyflwr y heolydd yn rhywbeth arall oedd yn ddigon o rheswm am yr ymosiadau hyn sydd yn dilyn y faith bod rhaid iddynt dalu i fynd heibio tollborth sydd bach yn anodd i’r pobl tlawd. Byddent gorfod mynd ffordd arall i ble oeddent am fynd a roedd hwn yn anodd i ffermwyr oedd yn gorfod mynd i’r dref pob dydd.  Dyma’r fath o dollborth bydda’i wedi bod yn 1843:

650275_2a06f7b2

Felly roedd y dynion yma am wneud rhywbeth amdano hyn a felly penderfynnon nhw i wisgo dillad eu gwraig a pheintio’i gwynebau yn ddu. A’r lleoliad cyntaf oedd Efailwen ac yn ystod y nos oedd pan roeddent yn mynd i frwydro.

Anne Frank

annedesk
Cafodd Anne Frank ei eni ar Fehefin 12 1929 yn yr Almaen. Iddew oedd Anne. Roedd bywyd Iddewon yn anodd iawn yn ystod y Blits. Roedd Prydain Fawr mewn rhyfel gyda’r Almaen am yr ail waith felly roedd bywyd yn anodd iawn. Roedd prif weinidog yr Almaen, Adolf Hitler, yn casáu Iddewon. Roedd ef eisiau cael gwared ar bob Iddew a chael Almaen Gwell ond roedd ei syniad ef ddim yn synhwyrol. Roedd Hitler wedi cau pob siop Iddewig yn y wlad gwahanu plant Iddewig rhwng plant eraill yn ysgolion a gwahardd pobl rhag cyfathrebu ag Iddewon. Roedd Otto Frank, dad Anne, wedi penderfynu nawr oedd yr amser i adael yr Almaen. Roeddent wedi penderfynu symud i’r Iseldiroedd, Amsterdam. Roedd gan Otto swydd newydd yno yn y lle cyntaf felly roedd yn gwneud pethau’n ychydig yn rhwyddach iddynt. Yn 1940, fe gafwyd Margot Frank, chwaer Anne, lythyr o’r Almaenwyr yn gofyn iddi fynd nôl i’r Almaen am swydd.Dyma’r amser penderfynodd Otto a Edith Frank, mam Anne, roedd rhaid iddynt guddio. Yn y swyddfeydd, roedd Otto yn gweithio ynddi, roedd Annex cyfrinachol yn yr adeilad. Roedd ganddi ddwy ystafell gwely un gegin a lolfa. Byddai’r Annex wedi ei guddio tu ôl i silff llyfrau. Fe guddiodd y teulu Frank ynddo gyda theulu arall sef yr Vandanns, ac un dyn arall. Roedd 8 Person yn cuddio ynddo i gyd. Erbyn 1941, fe ymosodwyd yr Almaenwyr yr Iseldiroedd felly roedd yn mynd yn anoddach pob dydd. Roedd o hefyd yn anodd gan roedd rhaid iddynt gael pethau fel bwyd a dŵr. Roedd 8 person arall, sydd yn gweithio yn y swyddfeydd yn gwybod amdani ac felly yn mynd a ph ethau i fyny iddynt ond roedd hyn yn mynd yn anoddach. Yn 1944, fe ddarganfuwyd yr Almaenwyr yr Annex. Fe ddanfwyd pawb i’r gwersylloedd difa yn yr Almaen. Yn 1945, bu farw Anne Frank yn wersyll Bergen-Belson hefyd gyda’i chwaer Margot. Otto oedd yr unig un i oroesi’r gwersylloedd difa. Ar ôl i bawb adael yr Annex fe ddarganfuwyd dyddiadur Anne ac fe roddon nhw fe i Otto a oedd wedi ei gyhoeddi. Mae’r dyddiadur Anne wedi cael ei gyffieithi mewn dros 17 o ieithoedd ar draws y byd ac ar gael i’w darllen heddiw.

Yr ail rhyfel byd – Y Blits

battle-of-britain-the-blitz-world-war-ii-observer-1024x760durning-1
1503438_f248Roedd y safon byw yn anodd iawn yn ystod y blits. Roedd yr Almaenwyr yn bomio Llundain yn gyson iawn. Yn ystod y nos roedd rhan fwyaf o’r bomio yn digwydd. I fobl fod yn ddiogel byddai rhaid iddynt guddio golau. Yr unig ffordd i wneud hyn oedd defnyddio Blackout Blinds. Llenni du oedd y rhain. Os byddai’r Almaenwyr yn gweld golau byddent yn bomio’r adeilad. Cyn i’r Almaenwyr ddod byddai dynion o’r enw Air Raid Wardens yn edrych allan amdanynt er mwyn rhoi perygl i’r bobl y ddinas. Hefyd byddai seiren yn mynd bant sef yr Air Raid siren. Ffordd arall i bobl aros yn ddiogel oedd mynd i guddio mewn cysgod. Yr un mwyaf poblogaidd oedd yr Anderson Shelter sef yr un yn yr ardd. Byddent yn tyfu llysiau a blodau ar ben y cysgod i wneud o edrych yn ardd arferol. Byddent yn cynnwys gweliai a phethau oedd yn werthfawr iddynt a bwyd. Gall y bomio mynd ymlaen am oriau.   Roedd dau cysgod arall oedden’t yn gallu cuddio ynddynt fel y Morrison Shelter, sef yr un o dan y Ddaear a underground station oedd yr rhai eraill. Yr unig ffordd o wybod pan oedd yr Almaenwyr wedi mynd oedd pan oedd yr All clear siren yn mynd bant. Roedd dau gysgod arall oeddent yn gallu cuddio ynddynt fel y Morrison Shelter, sef yr un o dan y Ddaear a underground station oedd y rhai eraill. Yr unig ffordd o wybod pan oedd yr Almaenwyr wedi mynd oedd pan oedd yr All clear siren yn mynd bant.